استاد : يعنى چرا از اول اين را قبول مىكنند ؟ - چرا قبول مىكنند ؟ يعنى اينكه دير و زود دارد سوخت و سوز ندارد ، اين دير و زود بودن است . اينكه موقت است ، جواب منطقى اين حرف نيست . اگر قرار است يك ضرورت جبرى وجود داشته باشد اصلًا نبايد پذيرشى وجود داشته باشد . مثلًا اين موقت ده سال است ، در طول اين ده سال چرا يك چيزى كه اصلًا با ضرورت واقعى مادى جبرى طبيعى من متناقض است اصلًا مورد پذيرش اجتماع قرار مىگيرد ؟ استاد : اين را جواب مىدهند . هر عقيده‌اى كه پيدا مىشود ، در ابتدايى كه پيدا مىشود بايد هم پيدا بشود ، يعنى از اولى كه پيدا مىشود بر ضد تكامل نيست ، هر عقيده‌اى ، حتى عقايد مذهبى . اينها كه ضد مذهب هستند [ چنين مىگويند . ] هر هنرى ، هر فلسفه‌اى ، هر مذهبى ، هر فكرى در ابتداى تكوّن خودش وجودش مفيد و ضرورى است يعنى ابتداى تكوّنش مقارن است با يك زيربنا ، با يك ابزار توليدى كه با آن ابزار توليد اصلًا بايد هم اين‌جور فكر كرد . يعنى اين ابزار توليد يك روابط توليدى را اقتضا مىكند و اين روابط توليدى يك روبناى حقوقى ، فكرى ، مذهبى ، اخلاقى را ايجاب مىكند كه بايد هم همان باشد . پس آن پذيرش ابتدايىاش طبيعى است . - براى كدام طبقات ؟ استاد : براى همهء طبقات ، حتى طبقهء روشنفكر . مسئلهء تز و آنتى تز است . جامعه در يك مرحله‌اى - حال يك مرحلهء خاصى را در نظر بگيريد - تغيير كمّىاش تبديل به تغيير كيفى مىشود ، يك جامعهء نو به وجود مىآيد ، مثلًا بگوييم جامعهء بورژوازى . اين جامعهء نو با يك زيربنا و با روبناهايى به وجود مىآيد . اين روبناها عبارت است از يك سلسله فكرهاى خاصى كه در اين زمان براى همه روشنفكرانه است . اما از طرف ديگر ابزار توليد كه زيربناست شروع مىكند به رشد كردن ولى روبنا هنوز به وضع سابق است . تضادى ميان زيربنا و روبنا پيدا مىشود . اين تضاد به اين شكل است كه زيربنا اقتضا مىكند روابط توليدى جديدى و يك روبناى حقوقى جديدى كه اينها در حد قوّه در آن موجود است . بالفعل ما يك روابط توليد حاضرى داريم و يك روبناى حقوقى حاضرى . آن وقت تغيير روابط توليد اقتضا مىكند كه در درون جامعه هم ضد جديد رشد كند . اين ضد كه از بطن اين رشد كرد از اولى كه رشد مىكند فكرش متناسب با اين ابزار جديد است و ضد آن ابزار قديم . جامعه در ابتدا كه قبول كرده ، طبيعى بوده است . ولى حالا كه اين‌طور شده جامعه تقسيم مىشود